De andere kant van de Tweede Wereldoorlog.

Over het Duitse verzet vanaf 1933 tot 1945.

-Klaus Bonhoeffer- nader beschouwd.

Klaus Bonhoeffer beschouwde het verzet als iets vanzelfsprekends. In tegenstelling tot zijn broer Dietrich. Hier stonden de jurist en de theoloog tegenover elkaar. Waar Dietrich lang moest nadenken of hij die stap wel kon zetten, ook met het oog op de gevolgen door zijn familie, bepaalde het lot automatisch voor Klaus dat hij in verzet ging.

Toen de Nazi’s aan de macht kwamen, ontving hij op zijn kantoor een berichtje met de volgende tekst: “Distantieer U zich toch van Uw joodse compagnon! Iemand die het goed met U voor heeft.”
Zonder er bij na te denken, rolde Klaus het papiertje op en stak er zijn sigaar mee aan. Een gebaar van protest dat op zichzelf al strafbaar was, doch Klaus stoorde zich daar niet aan. De eerste schreden op het pad van het verzet waren gezet. Natuurlijk wist hij dat er risico’s aan kleefde. Daarom werd er ook afgeraden om joden in huis te nemen als er ook kinderen waren. Doch voor Klaus Bonhoeffer was er ook het gevoel dat hij iets goeds wilde doen voor zijn kinderen. Hij wilde niet dat ze hem later het verwijt zouden maken dat hij nooit geprobeerd had iets te doen aan de misstanden, die er heersten in Nazi-Duitsland.

Klaus had ook gehoopt dat het verzet het eerst zou komen uit de intellectuele en religieuze richtingen. Maar Hitler had zijn pijlen op een heel andere groep gericht: de massa. Hij deed dat door in te spelen op het vernederende gevoel dat ontstaan was bij de bevolking als gevolg van het Verdrag van Versailles. Daarnaast speelde ook de enorme herstelbetalingen die Duitsland moest ophoesten vanwege de Eerste Wereldoorlog een belangrijke rol. Hitler zorgde weer voor werk en eten. Dat bracht hem de aanhang die hij nodig had, ook de kerk volgde hem voor een groot deel. Een klein deel dat zich niet in deze leider kon vinden, scheidde zich later af. Dietrich zou daarvan één van de bekenste leiders worden, gedreven door zijn broer Klaus.

Ondertussen werden er bij de gezin Bonhoeffer muziekavonden gehouden. Niet zo zeer omwille van de muziek, maar om met elkaar te praten over de politiek en hoe daartegen gereageerd kon worden. Klaus beschikte over veel relaties en daarom begon hij allerlei dwarsverbindingen aan te leggen tussen de verschillende opstandelingen, die zich stilletjes aan het verenigen waren. Zo wist hij via zijn broer Dietrich een verbinding te leggen met de Bekennende Kirche (Belijdende Kerk) en de oecumene. Via de neef van zijn vrouw Emmi, Ernst von Harnack, kwam er een verbinding tot stand met mannen uit de sociaal-democratische kringen en alle vakbonden. Door zijn relatie met zijn zwager Dohnanyi en zijn vriend Justus ontstond er contact met het militaire verzet, waaronder Ludwig Beck en Goerdeler. Maar meer nog met de Abwehr, de inlichtingendienst van het leger.

Tot het laatste moment, toen Klaus Bonhoeffer al in de gevangenis zat, hield hij zijn hoop op de Engelsen gericht. Het was nog niet duidelijk wie als eersten Berlijn zou binnen trekken. Het heeft echter niet mogen baten, want de Russen trokken als eersten Berlijn binnen. Hoe dan ook, de Nazi’s besloten niet af te wachten op wat komen ging en voltrokken op het laatste moment alsnog de vonnissen, die nog niet ten uitvoer waren gebracht. Klaus Bonhoeffer was één van hen…

Bronnen:
Bonhoeffer, Emmi- Wat is wezenlijk?-2006
Meding, Dorothee von -Courageous hearts.-1997
Barnett, Victoria- For the soul of the people- 1998