De andere kant van de Tweede Wereldoorlog.

Over het Duitse verzet vanaf 1933 tot 1945.

+ De kring Kreisau.

De Kreisauer Kring ofwel die “Schwarze Kapelle”. (aldus luidde hun bijnaam gegeven door de Gestapo ter onderscheid van die Rote Kapelle*)

Helmuth James Graf von Moltke -Volksgerichtshof

Helmuth James Graf von Moltke -Volksgerichtshof

De familie von Moltke bezat een landgoed in Kreisau in zuidwest-Polen dat tijdens de oorlog al snel een ontmoetingsplaats werd voor gelijkgezinden tegen het Nazi-regime. Hun leider was Graf Helmuth James von Moltke, een internationaal rechtskundige met goede contacten in Engeland. Hij hield zich bezig met het helpen vluchten van Joden en andere door de Nazi’s onderdrukten uit Nazi-Duitsland. In de winter van 1938-1939 zocht hij contact met zijn oude vrienden om gedachten uit te wisselen over mogelijk verzet tegen het Naziregime.

Hoewel von Moltke afkerig was van Hitler’s politiek, meende hij dat acties gericht tegen diens leven de taak moest zijn van het leger of desnoods de SS.  Dit betekende echter niet dat hij hierop rustig bleef zitten wachten. Samen met zijn goede vriend Peter Yorck von Wartenburg, eveneens een jurist, besprak hij de mogelijkheden over wat er zou moeten gebeuren wanneer er eenmaal een staatsgreep gepleegd was. Deze ontmoetingen begonnen op Pinksteren 1942.

Het onstaan van kring Kreisau

Yorck had intussen ook een kring van mensen om zich heen verzameld en langzaamaan sloten deze mensen zich ook aan bij von Moltke aan. Zo gingen de twee kringen in elkaar op en ontstond er één kring, die later de Kreisauer Kring genoemd zou worden. Deze kring breidde zich verder uit en de besprekingen werden voortaan beurtelings op Kreisau gehouden dan wel in het huis van Yorck in Lichtenfelde, een voorstad van Berlijn. De achtergronden van de leden waren divers. Er zaten vertegenwoordigers van zowel de protestante als de katholieke Kerk tussen, leden van de inmiddels verboden Sociaal-Democratische Partij en leden afkomstig uit de academische en rechtsgeleerde wereld. Maar ook door het Hitler-regime ontslagen ambtenaren, vervolgde Jezuïeten en voormalige gevangenen van concentratiekampen maakten deel uit van deze kring. Het was voornamelijk een kring van jonge volwassenen, de gemiddelde leeftijd lag zo rond de dertig à veertig jaar. De intieme kern bestond uit circa 20 personen, de overigen waren – met oog op ieders veiligheid- slechts in beperkte mate op de hoogte alles waar men zich mee bezig hield. Tot de intieme kring behoorden naast von Moltke en Yorck von Wartenburg onder meer: Carlo Mierendorff-politicus, Adolf Reichwein-pedagoog, Adam Trott zu Solz, Theo Haubach- de bedenker van de naam Kreisauer Kreis, Alfred Delp-een jezuïtenpriester, de jurist en econoom Horst von Einsiedel, Hans-Bernd von Haeften-een jurist, Hans Peters, de politicus Julius Leber, de politiek en filosofisch geïnteresseerdeTheodor Steltzer, Augustin Rösch-een jezuïetenpater en zijn vriend en medestrijder Lothar König, de gevangenispastoor Harald Poelchau, Carl Dietrich von Trotha, Hans Lukaschek, de jurist Paulus van Husen, de staatsrecht- en economisch expert Otto Heinrich von der Gablenz, de Schwäbische Kerkdiplomaat Eugen Gerstenmaier.

De contacten breidden zich uit

De Kreisauers stonden vooral bekend om hun voorkeur voor Europese samenwerking en daarom zocht men contact in de bezette landen als Noorwegen, Polen, België, Denemarken, Frankrijk, Oostenrijk en Nederland. Zolang als maar enigszins mogelijk was, werd er ook contact onderhouden met Engeland. Met deze contacten had de kring drie doelen voor ogen:
1) via deze contacten kon het Duitse verzet over betere mogelijkheden beschikken met de geallieerden;
2) uit deze verzetsbewegingen zouden later na de bevrijding de nieuwe nationale regeringen worden samengesteld en daarmee moest nu al een samenwerking worden opgebouwd;
3)de bezette gebieden moesten zoveel mogelijk van te voren gewaarchuwd worden voor uit Berlijn bevolen vergeldingsacties, razzia’s en arrestaties.

Doch de voornaamste reden voor hun bijeenkomsten was het overdenken van een grondwet, op christelijke gronden en waarin rechtvaardigheid en sociale zorg voorop stonden. Met deze plannen zouden zij zich niet alleen verzetten tegen Hitler, maar zetten zij zich tegelijk ook af tegen de traditionele Pruisische Monarchie.

Een belangrijke bijdrage aan het leggen van die buitenlandse contacten werd geleverd door Adam Trott zu Solz, een jurist van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, die ook in Engeland gestudeerd had. In Nederland verliep dit contact via C.L.Patijn in Den Haag. Hij maakte deel uit van de groep-Scholten uit het verzet. Dit contact liep uiteindelijk uit op een verdere samenwerking. De verbindingsman werd toen de uit Aken afkomstige bankier von Görschen, die tot Nederlander genaturaliseerd was. Deze bankier moest af en toe naar Berlijn voor zaken en was daarom een ideale verbindingsman om wederzijdse informatie uit te wisselen. Begin juli 1944 was von Trott zu Solz voor de laatste keer in Nederland en bij die gelegenheid vertelde hij over een op handen zijnde aanslag. Het zou gaan om de aanslag door de groep rondom kolonel Stauffenberg, die gepland stond voor 20 juli 1944. Trott was benieuwd naar de reactie, die in Nederland kon worden verwacht en pleitte voor een positieve houding van de Nederlandse regering in Londen. De kans op het gelukken van die aanslag schatte hij op 25 %…

Hoe de plannen te verwezenlijken

Het was de leden van de Kreisauer Kring wel duidelijk dat er een coup nodig zou zijn om hun doel te bereiken. Echter Graf von Moltke bleef tot het einde van zijn leven zich hier tegen verzetten. Hij was een tegenstander van het ombrengen van Hitler, wel stond hij diens arrestatie voor.Daarom moest er contact gezocht worden met anderen, die hiertoe wel bereid waren. Dat gebeurde in 1943, toen werd er verbinding gemaakt met de kring van de 20ste Juli, omdat hun leden zich wel aan het voorbereiden waren op een mogelijke aanslag. Het was geen gelukkige combinatie, want er was om te beginnen een aanzienlijk verschil in leeftijd tussen de beide groepen. De Kreisauers kregen vrij snel de bijnaam: radicaal linksen. Ze werden beschouwd als jeugdige mannen met pacifistische ideeën en waren daardoor onvoldoende realistisch op politiek gebied in de ogen van de samenzweerders, waarvan de leeftijd op dat moment zo rond de 50-60 jaar lag.
Een andere beduidend verschil vormde het milieu, civiel tegen militair. Er ontstonden dan ook regelmatig ruzies, ook al was men er van doordrongen dat iedereen blij moest zijn met de hulp, die men kreeg. Immers de kringen zelf waren te klein om alles in hun eentje voor elkaar te krijgen. Alleen door samenwerking zou het mogelijk zijn om de Nazi-politiek een halt toe te roepen.

Het einde werd ingeluid

Er bestond daarom nog  andere contacten die beter verliepen. Eén daarvan betrof de kring van Johanna Solf, de weduwe van een ambassadeur. Tijdens één van haar theevisites -om precies tijn op 10 September 1943- vond er echter een vervelend incident plaats. Onder haar gasten bevond zich een spion van de Gestapo. Hij gaf zijn informatie door aan Reichsführer- SS Himmler en er volgde arrestaties. Toch had Graf von Moltke nog kans gezien om een aantal te waarschuwen. Hijzelf werd op 13 Januari gearresteerd. Kring Kreisau zakte ineen, hoewel enkelen nog kans zagen om mee te gaan doen met het complot van 20 Juli. Uiteindelijk werd von Moltke als zovele anderen samenzweerders geëxecuteerd.

Dit  zgn.thee-incident had ook nog een ander gevolg. Het leidde namelijk tot de ontbinding van de Abwehr, de dienst die onder leiding stond van admiraal Wilhelm Canaris en waarbij Hans Oster leiding had over deze tak van militiar verzet. Deze inlichtingendienst viel voortaan onder de eigen inlichtingendienst van Himmler, het Reichssicherheitshauptambt en onder het bureau van Walter Schellenberg, de Sicherheitsdienst- Ausland.

Het huis van de familie von Moltke- Kreisau

*Rote Kapelle bestond voor het merendeel uit communisten; Schwarze Kapelle kreeg zijn naam van Heydrich vanwege hun onderhandelingen met het Vaticaan.

Bronnen:
Manvell,Roger en Fraenkel, Heinrich- Het Juli-komplot-1965

Roon,Ger van- Der Kreisauer Kreis zwischen Widerstand und Umbruch-1967

Aspeslagh, R & Raven, S -Een lastige erfenis, rol en betekenis van het Duitse verzet tegen Hitler – 1995

www.dhm.de/
www.gdw-berlin.de
www.kreisau.de/de/kk.html