De andere kant van de Tweede Wereldoorlog.

Over het Duitse verzet vanaf 1933 tot 1945.

+ Solf-kreis

Het theekransje van Johanna Solf.
De Solfkreis

Inleiding

Johanna Solf voelde niets voor een aanslag op Hitler, zelfs voor niet een staatsgreep. Maar ze was wel anti-Nazi en daarom leidde ze een kring, die hulp bood aan vervolgden -met name Joden- critici en tegenstanders van de nationaalsocialistische staat. Tot haar kring behoorden diplomaten in actieve dienst, officieren van de Abwehr en mannen en vrouwen uit de wereld van kunst en cultuur. De naam: Solf-kreis.

Gedenksteen Johanna Solf

Gedenksteen Johanna Solf

De Solf-kreis

In 1922 ontstond de SeSiSo-club. De naam was afgeleid van de voorzitters: Hans von Seeckt en Walter Simons en Wilhelm Solf. De SeSiSo-club was een culturele-politieke gespreksgroep in de geest van Aufklärung en het Humanisme en ze bestond tot in de dertiger jaren. Sommige leden onderhielden zich met elkaar via oude talen, zoals Grieks en Latijn. Toen dr. Wilhelm Solf in 1932 met pensioen ging, was het nationaalsocialisme net aan het opkomen en hij begon in zijn salon een ontmoetingsplaats te creëren voor vele persoonlijkheden met dezelfde gedachten. Na het overlijden van haar man Wilhelm Solf, zette diens weduwe Johanna Solf de kring voort onder de dekmantel van theekransjes. Belangrijke steun voor haar werd haar dochter Lagi, Gräfin von BallestremAl snel groeide deze theekransjes uit tot een ontmoetingsplaats van het vrije woord voor anti-Nazi’s, waar veel werd gediscussieerd over de oorlog en de gruweldaden, waaraan de Nazi’s zich schuldig maakten. Maar het bleef niet bij praten, Hanna wilde ook politieke vervolgden en Joden helpen.Gaandeweg veranderde de club in de Solf-kreis, een heuse verzetsgroep. De voormalige leden van de SeSiSo-club, die zich voorheen niet met politiek inlieten, wilden zich nu aansluiten bij een verzetsgroep en werden lid van de Solf-kreis.

Wilhelm Solf

Wilhelm Solf

Dankzij het werk van Wilhelm Solf beschikte Hanna over veel contacten. Zo waren er lijnen naar het ministerie van Buitenlandse Zaken, naar vooraanstaande sociaal-democraten, maar ook richting de kerken. Naar de Katholieke Kerk bijvoorbeeld -vooral via prelaat Bernard von Lichtenberg naar het bisschoppelijk ornaat en naar de Belijdende Kerk en kerkelijke waardigheidsdragers, zoals Prof.Dr.Dr.Friedrich Erxleben. Een hoogopgeleide Katholieke priester, die een goede vriend was van de schrijver Carl Zuckmayer en tevens een graag geziene gast op de bijeenkomsten. Erxleben had als zielzorger bij de politie toegang tot het staatsziekenhuis, waar hij regelmatig slachtoffers tegenkwam, die door de SA in elkaar geslagen waren. Via pater Metzger liep een verbindingslijn naar William Temple, de aartsbisschop van Canterbury. In het voorjaar van 1943 regelde Hanna een gesprek tussen de diplomaat Richard Kuenzer en de katholieke geestelijke Max Josef Metzger en daar hoort ze over Metzger’s vredesprogramma. Metzger was oprichter van de Una Sancta – beweging, een vredesbeweging, wiens initiatief was om de Katholieke en Lutherse kerk weer tot eenheid te brengen. Metzger was al diverse keren gearresteerd geweest en in 1943 zou hem dat opnieuw overkomen, ditmaal als lid van de Solf-kreis. Maar er waren ook belangrijke personen bij de kring betrokken, zoals de diplomaat Otto Carl Kiep, chirurg Dr. Ferdinand Mainzer, Ernst von Harnack, Albrecht von Bernstorff en Adam Trott zu Solz.

Otto Kiep

Otto Kiep

Via buitenlandse vertegenwoordigers trachtte Hanna visa te bemachtigen en zorgde ze voor valse paspoorten, terwijl ze naar middelen zocht om de vluchtelingen over de grens te krijgen. De kring had contacten met het buitenland, waardoor ze in staat was om vervolgden te helpen Duitsland te ontvluchten. Vooral met de Duitse emigranten in Zwitserland werden goede contacten onderhouden. Vaak verliepen deze contacten via de diplomaat Richard Kuenzer. Voor de valse passen zorgde Johanna Solf  en daarna brachten anderen de vluchtelingen over de grens. Eén van hen was Maria Gräfin von Maltzan. Zij beschikte over contacten met verschillende verzetskringen, waaronder de Solf-kreis en zij bracht de vluchtelingen via de Bodensee naar Zwitserland. Toen vluchten naar het buitenland moeizamer werd, nam Kuenzer ook de taak op zich samen met Lagi om te zorgen voor materiële zaken als voedsel voor de ondergedoken vervolgden in Duitsland.

Maar er waren ook drukke contacten met andere groepen binnen Duitsland zelf, zoals met de militaire verzetsbeweging- de latere groep van de 20ste juli; met de Uhrig-Roemergroep en met de Kreisauer Kring van Helmuth James von Moltke. Hij was goed bevriend met de diplomaat Otto Kiep en kwam zo in aanraking met de Solf Kreis.

Toen ging het fout…

Elizabeth von Thadden

Elizabeth von Thadden

 

Op 10 september 1943 kwamen de leden van de kring bijeen voor een verjaardagsfeestje, gegeven door Elisabeth von Thadden en ze stelde haar gast voor: de Zwitserse arts Paul Reckzeh. Ook hij uitte zijn anti-Nazi gevoelens  en beloofde om correspondentie van de aanwezigen over te brengen naar hun vrienden in Zwitserland. Maar Reckzeh bleek meer te zijn dan alleen arts. Met Reckzeh was het de Gestapo gelukt om een spion in de kring te laten infiltreren. Er volgde een inval, waarbij diverse leden werden gearresteerd. Johanna Solf, haar dochter Lagi, Gräfin von Ballestrem en Maria Gräfin von Maltzan waren op dat moment niet aanwezig.
Helmuth von Moltke, leider van de Kreisau Kreis, hoorde over dit verraad via een vriend bij het Ministerie van Luchtvaart, die verscheidene telefoongesprekken had afgeluisterd tussen Reckzeh en de Gestapo. Von Moltke waarschuwde daarop Otto Kiep, die op zijn beurt de rest van de Solf-kreis waarschuwde. Die leden probeerden te vluchten. Tevergeefs. Door toedoen van Reckzeh slaagde de Gestapo erin om op 12 januari 1944 ongeveer 74 arrestaties te verrichten. Onder de arrestanten bevonden zich naast Johanna en haar dochter, ook de diplomaat Otto Kiep, Irmgard Zarden samen met haar vader Arthur Zarden, de leidinggevende persoon bij de Duitse Belasting -wetgeving. Het telefooongesprek tussen von Moltke en Kiep was echter afgeluisterd, wat ertoe leidde dat von Moltke eveneens gearresteerd werd.

Gevolgen

De Gestapo trad hard op tegen de tegenstanders van het Reich en voor de leden van de Solf-kreis werd geen uitzondering gemaakt.
-Irmgard werd wegens gebrek aan bewijs vrijgesproken, haar vader Arthur Zarden daarentegen pleegde zelfmoord.
-Otto Kiep onderging vreselijke martelingen. De Gestapo kwam achter zijn betrokkenheid bij de coup van de 20ste juli en Kiep werd geëxecuteerd op 15 augustus 1944 in Plötsensee-gevangenis.
-Ook Friedrich Erxleben werd gearresteerd. Volgens Reckzeh was Erxleben de drijvende kracht achter gesprekken over de twijfel aan de eindoverwinning van de Nazi’s. Erxleben werd daarom naar KZ-Ravensbrück gebracht en wekenlang opgesloten in een ijzeren kooi, waarin hij nog zitten noch liggen kon. Daarna werd hij overgebracht naar de gevangenis in de Lehrter Straße in Berlijn. Hij had nog weten te vluchten, maar het Rode Leger was Berlijn al binnen getrokken en in de verwarring kwam Erxleben terecht bij de Russen, waar hij opnieuw gevangen werd genomen. Uiteindelijk overleefde hij de oorlog, maar het verblijf in het concentratiekamp en de folteringen van de Gestapo hadden hun tol geëist. Erxleben was ziek geworden en overleed in 1955.
-Elizabeth von Thadden en Nikolaus von Halem werden door Roland Freisler ter dood veroordeeld en ook gebracht.
-Ook Johanna, haar dochter Lagi, Friedrich Erxleben en andere leden van de Solf-kreis ontkwamen niet aan zware verhoren en martelingen. Ze werden immers verdacht van hoogverraad. Uiteindelijk werd de datum voor het proces gesteld op 8 februari 1945. Op 3 februari echter kwam rechter Freisler om bij een bombardement en dat redde het leven van deze overige gevangenen. Er werd een nieuwe datum voor het proces vastgesteld, het proces zou eind april plaats vinden. Vlak daarvoor werden ze vrijgelaten door de druk van de binnentrekkende Russen.
-Dr.Karl von und zu Guttenberg, Richard Kuenzer en Albrecht Graf von Bernstorff werden in de nacht van 23 op 24 april 1945 vermoord, twee dagen voor de capitulatie.

Bronnen:

Benz,Wolfgang – Ueberleben im Dritten Reich-2003

Schad, Martha -Vrouwen tegen Hitler; De Fontein, 2003

www.arenberg-info.de/htm/solf.htm
www.stanford.edu/group/wais/Germany/germany_resistance.htm