De andere kant van de Tweede Wereldoorlog.

Over het Duitse verzet vanaf 1933 tot 1945.

+ Hollandgruppe “Freies Deutschland”

Comités “Freies Deutschland”in het buitenland- in het bijzonder de Nederlandse afdeling de “Hollandgruppe”

Met dank aan NIOD voor de toestemming voor gebruik van de pamfletten van de “Hollandgruppe”.

Niet alleen in de Sovjet Unie waren antifascistische comités ontstaan, want sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog waren ruim 100.000 Duitsers gevlucht naar het buitenland. Deze antifascisten begonnen over de hele wereld afdelingen van het comité Freies Deutschland op te richten. In Mexico was de eerste buitenlandse afdeling opgericht. Dat begon in november 1941 met de oprichting van het tijdschrift “Freies Deutschland”. Diverse auteurs leverden bijdragen zonder daar honoraria voor te vangen. Het blad oriënteerde zich op het Sovjet-socialisme. In het begin was de oplage van het tijdschrift slechts enkele honderden exemplaren, doch al snel liep het aantal op naar ruim 4000. Voor de redactie waren onder meer de auteurs Anna Seghers, Egon Erwin Kisch en de leiding van de afdeling van de KPD verantwoordelijk. Medewerking verleenden verder nog Erich Jungmann, Hubertus Prinz zu Löwenstein en Heinrich Mann. Op 15 augustus 1943 werd dan het comité “Freies Deutschland“ opgericht. Daarna volgden onder meer Engeland, daar ontstond Bund Freie Deutschers en in Frankrijk kwam Bund Freie Deutsche Widerstand tot stand. In de Verenigde Staten was Marlene Dietrich bij het comité “Freies Deutschland” betrokken. In Nederland werd de Hollandgruppe Freies Deutschland opgericht.

Hollands pamflet

Die oprichting in Nederland gebeurde in januari 1944 door de communistische Duitse vluchteling Herbert Meyer-Ricard. Hij was graficus en auteur. Binnen zijn groep streden Duitse en Nederlandse socialisten tesamen met de Nederlandse verzetsbeweging tegen het nationaalsocialisme en het kapitalisme. Met andere woorden, er werden alleen politieke doeleinden nagestreefd.  Met opzet werd het aantal medewerkers beperkt gehouden, maar tot de leden behoorden onder meer:

-Grete Weil-Dispeker, schrijfster en fotografe (sinds 1935) in Nederland;
-A.J.Keizer, Nederlands student economie;
-Mej. O.v.Haymann, tekenares en jeugdleider (in 1934 uit het KZ Oranienburg naar Nederland gevlucht)
Kurt Kahle, fotograaf en filmarchitekt (sinds 1930 in Nederland)
Ulrich Rehorst (gefusilleerd in maart 1945)

Eén van de verzetsdaden, die de groepsleden uitvoerden, was het leveren van wapens aan de Nederlandse illegaliteit. Ook waren ze betrokken bij illegale uitgaven van o. a. Trouw en Ons Volk en een aantal leden namen eveneens deel aan andere verzetsgroepen. Met pamfletten werd geprobeerd om Duitse militairen tot desertie te bewegen. Ruim 60 Duitse militairen gaven gehoor aan die oproep. Tevens verschenen er pamfletten, waarin de werkwijze en de doelstellingen van de Hollandgruppe duidelijk gemaakt werden. Hier volgen enkele citaten uit de brochure “NA „PSYCHOLOGISCHE OORLOGSVOERING” PSYCHOLOGISCHE VREDESWERK! Over de werkzaamheden der hollandgruppe „freies deutschland”:

“De „Hollandgruppe” stelt haar medewerking beschikbaar voor organisaties en instanties, die tot taak hebben het fascisme definitief uit te schakelen en hierbij gebruik willen maken van en begrip hebben voor die democratische krachten, die tegen den Hitlerterreur en voor een vrij Duitschland hebben gestreden. In de illegaliteit heeft de “Hollandgruppe”reeds bewezen dat in haar kader een oprechte samenwerking zonder wrijving mogelijk is tusschen mensen, die buiten elke partij staan, alsmede tusschen aanhangers van verschillende politieke wereldbeschouwingen. In de „Hollandgruppe” is democratische samenwerkingen vrije meeningsuiting een absolute voorwaarde voor elke werkzaamheid van den enkeling…

De „Hollandgruppe” kiest daarom in geen enkel opzicht partij en wil ook niet de een of andere politieke beweging vervangen. Persoonlijk kunnen haar medewerkers lid worden van elke politieke organisatie, die hun wereldbeschouwing representeert…

De „Hollandgruppe” is een werkgemeenschap, die volkomen onafhankelijk was en blijft en die aan den wederopbouw van Duitschland en Europa wil medewerken op het gebied van: Pers, Publiciteit  en Propaganda, Film, Foto en Jeugdwerk.

Elke spontane journalistieke of artistieke activiteit, die van antifascistischen geest vervuld is, wordt door de „Hollandgruppe” ten zeerste toegejuicht. Zij zal trachten, steeds meer schrijvers en kunstenaars, die in Staat zijn, hierin voor te gaan, om zich heen te verzamelen. Maar haar ondervindingen hebben aangetoond, dat ook journalistiek ongeschoolde Soldaten en arbeiders zeer goede bijdragen kunnen leveren, omdat juist zij in vele gevallen met eenvoudige woorden eigen belevenissen indrukwekkend kunnen weergeven, hetgeen bij de ontmaskering van het fascisme van groote waarde is.

Naast de eigen productiviteit van haar medewerkers verwacht de „Hollandgruppe” in de eerste plaats speciale opdrachten van bevoegde, gezaghebbende instanties. Zij zoekt daarom samenwerking met Geallieerde, Nederlandsche en Duitsche officieele voorlichtingsbureaux, die betrouwbare en vakkundige antifascisten met de hieronder genoemde werkzaamheden willen belasten:

-Politieke en actueele persberichten, literaire publicaties, geautoriseerde

vertalingen.

-Politieke Propaganda o.a. affiches, pamfletten, folders, beeldstatistieken,

tentoonstellingsbouw en archiefwerk.

-Cultuur- en propagandafilms, filmdecors en filmdemonstraties, fotoreportages en fotomontages.

Jeugdwerk, jeugdpublicaties, marionettenspel, sporttraining, trekkerskampen.


De „Hollandgruppe” heeft een kern uit haar medewerkers gevormd, die in Duitschland aan het werk wil gaan. Tot richtsnoer dient hierbij het volgende:

 -De „Hollandgruppe” ziet een van haar voornaamste opgaven erin,het Duitsche volk voor te lichten over de gruwelen, die de Nazi’s gedurende den oorlog in Nederland hebben bedreven.

-De „Hollandgruppe” wil vanuit Duitschland haar verbinding met de diverse antifascistische groeperingen in Nederland onderhouden en voortdurend ervaringen, persinformaties en propaganda-materiaal uitwisselen.

 

Ter vervulling van haar taak wil de „Hollandgruppe” een zoo omvangrijk mogelijk acten- en beeldarchief bijeenbrengen. Ook hiervoor streeft de „Hollandgruppe”naar de welwillende medewerking der officieele Geallieerde instanties, der Nederlandsche autoriteiten en der diverse verzetsorganisaties en persorganen.


Voorts wil de „Hollandgruppe” in Duitschland de kennis van Nederland’s cultureel en politiek leven verdiepen. Zij wil hierdoor een waardevolle bijdrage leveren, om het democratische en internationalistische denken in breede Duitsche kringen te bevorderen.

 Een tweede kern van Nederlandsche en Duitsche medewerkers der „Hollandgruppe” wil in Nederland werkzaam blijven en in regelmatig contact met de Duitsche kern publicaties voorbereiden en uitgeven. De uitwisseling van berichten en behoud van het, in den strijd tot stand gekomen, begrip tusschen Nederlandsche en Duitsche antifascisten zijn de voornaamste taken van beide kernen der „Hollandgruppe”.

 

De voorlichting van het Duitse volk over de gruwelen, die door de Duitsers bedreven waren, werd ook na de oorlog voortgezet in samenwerking met de Vereniging van Duitse en Statenloze Antifascisten (VDSA). Beiden trachtten tevens het democratische denken in brede Duitse kring te bevorderen.

Toneelspel

Bijzonder is dat de Hollandgruppe “Freies Deutschland” een marionettentoneel had. De leden voerden toneelstukjes op voor de onderduikers. Deze stukken werden geschreven door Grete Weil en B.van Osten en hoewel ze dienden ter ontspanning, zagen de verzetsleden ook in hun toneelspel weer als middel tot verzet tegen de Duitse bezetter. Uit een bijzonder document, namelijk een boekje getiteld Das gefesselte TheaterToneel in de boeien blijkt waarom:

Wij spelen voor onderduikers! Dit is weliswaar niet het belangrijkste aandeel, dat onze groep aan het Nederlandse verzet heeft gehad, maar voor allen, die de sfeer van een antifascistische toneelavond onder de bezetting hebben beleefd, voor allen, die naar het vrije woord mochten luisteren, terwijl buiten de laarzen der patrouilles op het plaveisel weerklonken, voor hen blijven deze spelen in de herinnering één van de meest kenmerkende uitingen van den ontembare wil tot geestelijke vrijheid.

Wij spelen voor onderduikers! Zoals het toeval ze bij elkaar heeft gebracht: onderduikers en illegale werkers, religieuzen en niet-religieuzen, joden en niet-joden, socialisten en niet-socialisten, zij allen vonden zich in kleine groepjes samen, om te luisteren naar het „toneel in boeien”. Tijdens de ergste jaren der onderdrukking speelden wij theater met de middelen, die ons restten. Middelen, die ons ondanks hun beperkte mogelijkheden de gelegenheid hebben gegeven, het misdadige gebeuren om ons heen aan den kaak te stellen en anderen te helpen volharden in hun verzet. Als het ware onder het oog van den bezetter, in het Centrum der stad Amsterdam getuigden op deze bijzondere wijze Duitse antifascisten van hun afschuw van het regime, dat de naam Duitser dagelijks door het slijk haalde, dat dagelijks zware offers vergde en dat ook dagelijks de spelers en toehoorders van onze spelen onmiddellijk bedreigde. Menige keer werd tijdens een opvoering, de stem van den hardop voordragende spreker onderbroken door de waarschuwing „Pst! Pas op ~ SD luistert mee ~ ! “

Waarom wij onder de meest drukkende en ellendige omstandighedentijd en zin hadden deze poppenspelen in elkaar te zetten? Het vorenstaande geeft reeds antwoord op deze vraag. Er kwam echter nog iets bij. Wij wilden ons door de beroerde omstandigheden niet er onder laten krijgen — onder geen voorwaarde! En evenals het voor de onderduikers onmogelijk was, schouwburgen, bioscopen en concertzalen te bezoeken, zo bleef ook voor de „boven water” illegaal werkenden het bezoek van elke culturele manifestatie, die onder toezicht of onder auspiciën van den bezetter plaats vond, vanzelfsprekend taboe! Juist daarom was de behoefte aan ontspanning en opwekking tot den strijd groot en niet te onderdrukken. Daarom speelden wij voor onderduikers. Wij menen, dat de stukken, die wij in dit boekje onder de aandacht van een groter publiek brengen,als een bijzonderheid in het verzetsleven verdienen geleend te worden en dit te meer, omdat het antifascistische Duitsers waren, die getoond hebben, met het Nederlandse volk mee te voelen, mee te dragen en mee te strijden.

De poppenspelers der HoIIandgruppe „Freies Deutschland”.

das gefesselte Theater Kaft gefesselte theater

Bronnen:

-Winkel, L. E. “De Ondergrondse Pers”1940-1945 Lydia E.Winkel en later herzien door drs. Hans de Vries –RIOD

-NIOD -Pamflet over de werkzaamheden van de Hollandgruppe “Freies Deutschland” http://resources2.kb.nl/010425000/pdf/DDD_010425950.pdf

-Voor meer pamfletten, zie: Delpher.nl

-DNB –Deutschen NationalBibliothek – over Herbert Meyer-Ricard

– Over oprichting groep in Mexico –http://golm.rz.uni-potsdam.de/ 

-Geheugen van Nederland – voor informatie overDas gefesselte Theater