De andere kant van de Tweede Wereldoorlog.

Over het Duitse verzet vanaf 1933 tot 1945.

-Theaterfotograaf Kurt Kahle

Kurt Kahle (18-10-1897 Aue -1953 )

Kurt Kahle werd geboren op 18oktober 1897 in de stad Aue in Saksen. Hij werkte in de twintiger jaren in Berlijn als lichttechnicus bij het theater van Max Reinhardt, bij wie hij ook het vak van fotograaf leerde. Die liefde voor het theater zou hij altijd blijven koesteren. Het opkomende Nationaalsocialisme dwong hem in 1930, net als andere Duitsers, die het niet eens waren met het nieuwe regime, om te vluchten en Nederland was daarvoor het meest aangewezen land. In Amsterdam vestigde hij zich opnieuw als persfotograaf en was voornamelijk achter het toneel te vinden. Onder andere Mischa en Etty Hillesum werden door hem op de gevoelige plaat vastgelegd.

Mischa en Etty Hillesum door Kurt Kahle

Kurt Kahle volgde diverse toneelgezelschappen, zoals de toneelgroep Het Masker en het Leidseplein-theater. Leidseplein-theater

Hij maakte foto’s van beroemde toneelspelers als Ko van Dijk en Albert van Dalsum.

Albert van Dalsum in De Beul

Albert van Dalsum in “De Beul”

Vanwege zijn beroep werd hij ook lid van de “Kunstkring”een sociëteit, die bestond uit anti-fascisten. Ook werkte hij mee aan een anti-fascistische tentoonstelling, getiteld D.O.O.D en door die bijdrage ontving hij dreigbrieven uit de fascistische hoek. De sfeer werd er voor hem niet beter op, toen uitlekte dat Kahle eveneens fotograaf was bij het anti-fascistische cabaret “Die Pfeffermühle” van Erika Mann, de oudste dochter van de bekende Duitse schrijver Thomas Mann. Ze was toneelspeelster en journaliste. Hoewel politiek geëngageerd, oogstte dit emigrantencabaret veel succes in München en later tijdens hun reizen door Europa, ook in Zwitserland en Nederland. Iedere avond was er wel ergens in het land een optreden, in alle grote steden als Amsterdam, Den Haag en Rotterdam, maar ook in de kleine plaatsen als Hilversum en Zeist. Overal trok het cabaret volle zalen. Klaus Mann, de jongere broer van Erika had in 1933 in Amsterdam bij uitgeverij Querido het emigrantentijdschrift “Die Sammlung”opgezet en dat leidde tot veel contacten tussen Duitse ballingen, zoals Kurt Kahle en Nederlandse intellectuelen, die Duits georiënteerd waren. Vooral in Amsterdam. Daar ontmoette Kahle ook de eveneens gevluchte Oostenrijkse danseres, poppenspeelster en cabaretière Cilli Wang.

pfeffermühle-Erika Mann

In 1940 trokken de Duitsers Nederland binnen, de bezetting zou 5  jaar duren. Voor Kahle ontstond de noodzaak om naar Engeland te vluchten, maar die opzet mislukte en er bleef voor hem geen andere mogelijkheid over dan onder te duiken. Hij vertrok naar Edam, waar hij gelukkig maar tijdelijk hoefde te blijven. De Duitsers zagen in hem geen potentieel gevaar, aangezien zijn politieke opvattingen niet algemeen bekend was bij de Duitsers. Voor Kahle betekende dit dat hij zijn vak van fotograaf weer gewoon kon uitoefenen. Tot het heersende gezag er achter kwam dat hij niet over de noodzakelijke vergunningen beschikte. De Duitse bezetter wilde echter wel overgaan tot onderhandelen. Als Kahle zou meewerken, stonden hem diverse voordelen te wachten en geen straf, zo werd hem meegedeeld. Doch Kahle had geen zin om voor de voordelen zijn principes te verloochenen en hij wees het voorstel af. Maar daarmee waren de problemen niet voorbij, want er was meer aan de hand dan alleen de ontbrekende vergunningen. Kurt Kahle kon opgeroepen worden voor Duitse militaire dienst en hiervoor  voelde de fotograaf helemaal niets! Er leek echter geen ontkomen aan deze oproep, tenzij hij werk aanvaardde bij de “Wehrmachtkommandantur”. Kahle werd aangesteld op het Centraal Station in Amsterdam om Duitsers, die op reis waren, te voorzien van de nodige informatie. Doch soms zijn er in negatieve omstandigheden ook iets positiefs te vinden. Zijn nieuwe baan gaf hem tegelijk de gelegenheid om verzetsdaden te plegen en hij sloot zich aan bij Hollandgruppe “Freies Deutschland”. Zo zag hij zijn kans schoon om Nazipropaganda te verspreiden onder Duitse soldaten.

Echter, in 1943 leek zijn spel uitgespeeld te zijn. Kurt Kahle moest alsnog in dienst. Deze keer was er geen ontkomen aan. Hij werd ondergebracht in Laren in kamp Crailoo, waar hij ingedeeld werd bij het Sicherungsregiment 26. Hetzelfde regiment, waarin ook Ulrich Rehorst zat. Niet veel later begon Kahle dan ook samen met Rehorst opnieuw met werkzaamheden voor het Nederlandse verzet. Aanvankelijk betrof het alleen de verspreiding van anti-Nazipropaganda, maar al snel kwamen daarbij zaken als verduisteren van ammunitie, wapens en handgranaten, die vervolgens hun weg vonden naar de Ondergrondse. Toen in september 1944 bleek dat de geallieerden slag leverden nabij Arnhem, deserteerden vele kameraden en ook Kahle verliet het leger. Hij wilde niet de strijd aangaan met de Engelsen, die hij beschouwde als bondgenoten.

Na de oorlog vroeg Kurt Kahle de Nederlandse nationaliteit aan, hij was inmiddels ook getrouwd met een Nederlandse vrouw.  Voor zijn diensten aan het verzet werd hij benoemd tot erelid van de Bond van Oud- illegale Strijders. In 1946 ging hij als  artistiek leider mee op tournee naar Nederlands Indië. Zijn fototoestel had hij verruild voor een camera en hij ging zich toeleggen op films en wetenschappelijke documentaires. In 1953 kwam hij om bij een auto- ongeluk.

Kurt Kahle in Ned.Indië

Tour door Indië

 

 

 

 

 

 

Bronnen:

-NIOD

-Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie-  www.rkd.nl

Literatuur

-Boterman, Frits & Vogel, Marianne –Nederland en Duitsland in het interbellum; Uitgeverij Verloren, 2003

Kranteknipsels: met dank aan Gerard de Boer