De andere kant van de Tweede Wereldoorlog.

Over het Duitse verzet vanaf 1933 tot 1945.

-Casus Fort Ruigenhoek

In september 2014 is het zeventig jaar geleden dat een groep van waarschijnlijk meer dan 60 gedeserteerde Duitse soldaten door een Utrechtse verzetsgroep werd verborgen in fort Ruigenhoek, een oud fort ten noorden van Utrecht. Een opmerkelijke geschiedenis die pas kortgeleden aan het licht kwam.

poort van fort Ruigenhoek

poort van fort Ruigenhoek

 

Fort Ruigenhoek

Fort Ruigenhoek

 

 

 

 

 

 

In september 1944 leek het einde van de oorlog nabij in Nederland. Een peloton Duitse soldaten in de buurt van Utrecht staakte de strijd. Het verzet nam hun wapens in. Niemand kon op dat moment vermoeden dat er nog ruim zeven zware oorlogsmaanden aan zaten te komen. Het land stond op zijn kop door berichten dat het land elk moment bevrijd kon worden. De aanvankelijke snelle opmars van de geallieerden stokte echter. Het Utrechts verzet zat met de Duitsers in hun maag. Hen vrijlaten zou een gevaar zijn voor de verzetsgroep. Fort Ruigenhoek bleek een ideale plaats om de Duitsers te verbergen.

Fortwachter F.H. Ponssen (Frans), een oud KNIL-sergeant en actief verzetstrijder, plaatselijk politieman H. Rakers (Hermannus) en dokter A.W.C. van Veelen (Bram) hebben de soldaten de laatste moeilijke oorlogswinter door geholpen. Ponssen, Rakers en Van Veelen zijn inmiddels overleden. Rakers zelfs al kort na de oorlog. In augustus 1945 botste hij met zijn MG tegen een Canadees pantservoertuig. Na vijf heldhaftige jaren met de meest riskante ondernemingen te hebben overleefd, kwam er kort na de oorlog alsnog een eind aan zijn leven. Gelukkig zijn er nog er nog familieleden van Ponssen, Rakers en Van Veelen en andere indirect betrokkenen die het verhaal uit de overlevering kennen. En wellicht zijn er nog Duitse soldaten of familieleden van hen die het verhaal kunnen navertellen. Jan van Veelen, zoon van dokter Van Veelen, en Annemarie Goede, kleindochter zijn naar hen op zoek.

 

Gek geworden

Sporadisch werd in de familie Van Veelen over de geschiedenis gesproken. Kees van Veelen, de oudste zoon van huisarts van Veelen, herinnert zich dat hij na de oorlog met zijn vader langs het fort fietste: “Mijn vader vertelde hoe een te zwaar beladen legertruck met gedeserteerde Duitse soldaten door bezet gebied het fort bereikte. Een enorm riskante onderneming. Toen pas werd me duidelijk waarom mijn vader in die tijd elke zondagmiddag weg was. Zogenaamd ging hij visite lopen. In werkelijkheid ging hij naar het fort. Hij was verantwoordelijk voor de medische en geestelijke zorg voor de militairen. Op zondagmiddag las hij in het Duits preken voor van zijn schoonvader, predikant te Gorinchem.” Waarschijnlijk hebben alle Duitsers in het fort hebben de oorlog overleefd, op één na, die is volgens Kees van Veelen doodgeschoten. “De man werd gek van de spanning in het fort en was daarmee een gevaar voor alle betrokkenen.”

 

Spanning

Dat er spanning op het fort was, was niet vreemd. Het fort was in Duitse handen. Volgens Jan J. Kok, een familielid van fortwachter Ponssen is de Wehrmacht twee keer wezen controleren. Ponssen is daarbij eenmaal zelfs meegenomen naar het hoofdbureau van de Sicherheitsdienst aan de Maliebaan in Utrecht. Naast Duitsers zaten er ook enkele Canadezen en mogelijk nog andere onderduikers op het fort. De voedselvoorziening zal niet eenvoudig zijn geweest. Want hoe voed je zoveel mensen als de lokale bevolking al te weinig te eten heeft? Volgens Kok liepen op het fort schapen. Deze werden soms geslacht door fortwachter Ponssen. Ook had Ponssen een grote moestuin. De groente bewaarde hij in weckpotten. Soms kwam er eten uit de gaarkeuken van Maartensdijk.

 

Groenekanner Jo Kouterik weet zich nog te herinneren hoe hij in het geheim met een strontwagen eten afleverde bij de poort. Hij mocht er niet over praten en niks vragen, maar vermoedde wel dat er onderduikers zaten. De benodigde rantsoenen werden volgens Kees van Veelen geregeld door verzetsman Rakers. Hij bemachtigde de bonnen door overvallen op distributiekantoren. Om de tijd door te komen werden naar alle waarschijnlijkheid kleine werkzaamheden voor de soldaten geregeld. Groenekanner Gijs Barneveld herinnert zich dat hij voorraden houten knopen afleverde bij het fort. Na enige tijd haalde hij ze weer op. Ze waren dan beschilderd in allerlei kleuren.

 

Doofstomme oom Jo
Het verhaal is recent aan het licht gekomen na een bezoek van de familie Van Veelen en de familie Ponssen aan het fort. Annemarie Goede, kleindochter van arts Van Veelen is daarop in de geschiedenis gedoken. In zowel de familie Van Veelen als de familie Ponssen is de geschiedenis stilgezwegen, maar de spaarzame details blijken naadloos op elkaar aan te sluiten. Betty van der Kuijp-Ponssen speelde als kind veel bij haar oom Frans op het fort. Tot september 1944, toen werd het fort verboden terrein. Na de oorlog hoorde Betty van haar moeder het verhaal over de ondergedoken deserteurs. Een van de Duitse deserteurs uit het fort, de zogenaamd doofstomme ‘oom Jo’ heeft die laatste oorlogswinter met een vals persoonsbewijs doorgebracht in het fortwachtershuis. Hij hielp Betty´s oom Frans en tante Dien bij het bereiden van voeding en het wassen van de kleding van de grote groep Duitse soldaten. Het eten werd volgens Betty Ponssen naar het fort gebracht met een strontwagen. Waarschijnlijk dezelfde strontwagen waar ook Jo Kouterik over spreekt.

 

Muurschilderingen

Het verhaal over de Duitse soldaten wordt ondersteund door raadselachtige muurschilderingen op de wand van een groepsverblijf in het fort. Naast tekeningen staat de Duitse tekst ‘Dass haben wir 2 Jahren entbehrt!’. Officieel hebben echter nooit Duitsers gebivakkeerd in het fort. Gidsen van het fort vroegen zich daarom al lange tijd af wie de tekst had geschreven en waarom. Het verhaal van de families Ponssen en Van Veelen en van Gijs Barneveld lijkt de herkomst te verklaren. Betty van der Kuijp-Ponssen herinnert zich hoe haar moeder vertelde dat de muurschilderingen door de soldaten met droog gras zijn aangebracht op de wanden van het groepsverblijf. De verf zou afkomstig kunnen zijn van Gijs Barneveld. En wat betreft de tekst: veel in Nederland gelegerde Duitse soldaten moesten hun vrouwen de laatste jaren van de oorlog missen. Zo ook de in Ruigenhoek ondergedoken soldaten.

Eén van de Duitse militairen maakte deze muurschildering van zijn vrouw.

Eén van de Duitse militairen maakte deze muurschildering van zijn vrouw.

 

 

 Vriend- en vijandschap
Annemarie Goede wil graag in contact komen met ondergedoken Duitsers. “Mijn opa heeft mij het verhaal ooit verteld. Het was een groot geheim uit respect naar alle betrokkenen, ook naar de Duitse soldaten. In Nederland lag het gevoelig dat de Duitsers geholpen waren, ook al was daarvoor een duidelijke reden. En voor de Duitsers was het ook niet uit te leggen dat ze de strijd hadden gestaakt, alleen al omwille van hun pensioen. Voor mij is het een verhaal dat prachtig past in deze tijd. We zijn geneigd vriend- en vijandschap zwart-wit te benaderen. Mijn opa benadrukte dat dit niet kan. Het verhaal van de gedeserteerde Duitse soldaten illustreert dat. Wat zou het mooi zijn als we in 2015 70 jaar vrijheid kunnen vieren met nog in leven zijn de onderduikers of nabestaanden uit het fort. ”

 

Fort Ruigenhoek

Fort Ruigenhoek is eind negentiende eeuw even ten noorden van Utrecht gebouwd als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het fort bestaat uit een gebastioneerde vierhoek met bomvrije kazernes, remises en schuilplaatsen. Begin 1900 is het fort uitgebouwd tot infanteriesteunpunt. Er is daarvoor veel aangepast in beton, zoals loopgraven, schuilplaatsen, waarnemingsposten en mitrailleuropstellingen. In veel forten rond Utrecht hebben tijdens en na de Tweede Wereldoorlog Duitse soldaten gezeten, maar niet in Ruigenhoek. Vandaar het raadsel van de muurschilderingen. In het boek The Long Return noemt bommenrichter/ reservepiloot Bob Porter zes Canadese soldaten die gelijk met de Duitsers in het fort hebben gezeten.

 

Meer weten

De families Ponssen en Van Veelen willen heel graag meer weten over de onderduikers in het fort. Kent u het verhaal, of heeft u mogelijke aanknopingspunten? Neemt u dan contact op met: Annemarie Goede of Jan van Veelen: ruigenhoek@gmail.com

 

Aanvullende info:
Er is twijfel of bij deze groep militairen sprake is van deserteurs, het verhaal is immers tot op heden niet volledig achterhaald. Andere mogelijkheden zouden kunnen zijn dat de Duitse soldaten zich hebben overgegeven of dat het verzet ze op Dolle Dinsdag hadden ingerekend. Feit is wel dat ze niet permanent werden bewaakt en op elk moment uit het fort weg hadden gekund. Het zijn in ieder geval opties om rekening mee te houden.