De andere kant van de Tweede Wereldoorlog.

Over het Duitse verzet vanaf 1933 tot 1945.

-Emmi Bonhoeffer-Delbrück.

Emmi Bonhoeffer –13 Mei 1905- 12 Mei 1991


Mensen handelen zoals ze handelen moeten

uit innerlijke noodzaak.
Velen denken, verzet is een kwestie van willen,
maar vaak kan men helemaal niet kiezen.

Emmi Bonhoeffer-Delbrück

 

Toen Emmi geboren werd in 1905, was zij het zesde kind in het gezin van historicus Hans Delbrück en zijn vrouw Carolina. Het was een gezin, waarin de Pruisische tradities als plichtsbewustzijn en zelfdiscipline hoog in het vaandel stonden. Tederheid was dan ook niet sterk aanwezig binnen het gezin en de vader gold als onbetwiste autoriteit. Toch vond ze zelf dat ze geen onaangename jeugd heeft gehad. Er was veel aandacht voor muziek,- Emmi speelde zelf viool- en voor het lezen van klassieke drama’s van Goethe, Lessing en Schiller. Samen met haar beide broers Justus en Max waren ze gezworen kameraden. Die band bleef echter niet beperkt tot hun drieën.

De zuster van haar moeder was namelijk getrouwd met de theoloog Adolf von Harnack en tussen de beide families bestond er een hecht contact. Dikwijls werden er discussies gevoerd op intellectuel en politiek gebied. Het gezelschap werd uitgebreid met de kinderen Bonhoeffer, toen deze familie in 1912 vlak in de buurt van de Delbrücks kwamen wonen. Sabine Bonhoeffer werd Emmi’s beste vriendin en haar broer Justus en Klaus Bonhoeffer werden eveneens beste vrienden. Daardoor kreeg Klaus al snel belangstelling voor Emmi met wie hij vijf jaar verschilde in leeftijd. Het was een jeugdliefde, maar wel één die voor eeuwig zou gaan duren. In September 1930 trouwden ze, terwijl het politieke klimaat in Duitsland flink aan het veranderen was. Het Nazisme kwam op.

Klaus bleek echter niet de man, die lijdzaam kon toezien, hoe zijn land veranderde. Hij koos al vanaf het begin de weg van het verzet, al was van echt verzet toen nog nauwelijks sprake. Het begrip verzet is pas veel later ontstaan en wel na de oorlog. In eerste instantie waren het daden als het over de grens helpen van mensen, het luisteren naar de Engelse zender om te weten wat er aan de hand was. Of er werd geholpen met het in veiligheid brengen van geld en sieraden voor diegenen, die op de vlucht geslagen waren. Voor Klaus gingen de activiteiten veel verder. Hij probeerde verbindingen te leggen tussen meerdere tegenstanders van het Derde Rijk.
Niettemin wilde Emmi ook betrokken zijn bij de illegale activiteiten van haar man, maar dat werd zoveel mogelijk tegengehouden. In vele Duitse families, die deel hadden aan het verzet, werden het verrichten van illegale activiteiten beschouwd als mannenzaken. Niet omdat ze de vrouwen daarvoor niet geschikt achtten, maar omdat ze hun gezin zoveel mogelijk wilden proberen te beschermen. In geval van arrestaties moesten de kinderen beschermd worden door hun moeders. Daarom werd ook Emmi’s rol beperkt gehouden tot rondjes om het huis, die zij moest lopen wanneer er bezoek was. Ze moest dan in de gaten houden of ze niet bespied werden. Ook moest ze afspraken maken met de andere leden van hun kring wanneer er overleg nodig was. Ze deed dit door hen op te bellen vanuit een openbare telefooncel met de uitnodiging voor één van hun vele muzikale avondjes. Een perfecte dekmantel voor wat in feite geheime verboden bijeenkomsten waren.

Hoewel Emmi haar rol daarbij altijd heeft beschouwd als van ondergeschikt belang, was haar bijdrage zeker niet onbelangrijk. Een ander facet namelijk waarom de vrouwen gerespecteerd werden door hun mannen was om hun oordeel en politieke fantasie. Dat brachten de mannen dikwijls tot wijzer inzichten en besluiten. Dat dit niet eenvoudig was voor de vrouwen zelf, die zich daarnaast ook nog moesten bekommeren om hun kinderen en het huishouden, laat zich raden.
Daarbij kwam dat Klaus niet de enigste man was in haar omgeving, die in het verzet zat. Haar broer Justus was er ook deelachtig aan. Ook twee zwagers en twee neven zaten diep in de verzetsactiviteiten. Alleen zou Justus de enigste zijn, die aan de executie van de Nazi’s ontkwam.

Emmi bevond zich met de kinderen bij familie in Holstein, toen het bericht kwam dat haar man Klaus gearresteerd was. Verschillende keren heeft ze haar man nog bezocht in de gevangenis. Toen trokken de Russen Berlijn binnen. Pas vier weken na de voltrekking van het vonnis vernam Emmi dat haar man geëxecuteerd was. Met hulp van de Engelsen in Hamburg was ze toen naar Lübeck gegaan. Daar zette ze een systeem op, waarbij voedsel geruild werd tegen goederen of diensten. In 1964 had Emmi zich opgeworpen als begeleidster van de getuigen in het Auschwitz-proces, om te voorkomen dat deze mensen in problemen zouden geraken door het ophalen van al die vreselijke herinneringen, die nodig waren voor het proces. Toen dat proces voorbij was, heeft ze zich ingezet voor Amnesty International. In 1991 toen de eerste Golf-oorlog uitbrak, heeft ze zich van het leven beroofd, omdat ze bang was dat alles weer opnieuw zou gaan beginnen…

Bronnen:
-Bonhoeffer, Emmi- Wat is wezenlijk?-2006
-Meding, Dorothee von- Courageous hearts.-1997