De andere kant van de Tweede Wereldoorlog.

Over het Duitse verzet vanaf 1933 tot 1945.

-Freya von Moltke

Freya von Moltke -29 maart 1911 – 4 januari 2010
(Foto’s van Freya von Moltke-Stiftung)

In zijn laatste brief aan zijn vrouw Freya schreef Helmut James von Moltke: “Ik zou graag doorgaan met leven en zou je graag wat langer vergezellen op deze aarde. Maar dan zou ik een nieuwe taak van God nodig hebben. De taak, die God voor mij bestemd had, is voltooid.”
Dit citaat van een lange brief, die Helmuth James schreef aan de vooravond van zijn executie, getuigt van de liefde en innige verbondenheid, die bestond tussen Helmuth James en zijn vrouw Freya. Toch zag Freya zichzelf niet als een bijzondere vrouw. Maar von Moltke had gelijk. Vele echtgenotes van verzetsmannen waren in wezen bijzonder, zo ook Freya von Moltke-Deichmann.

Helmuth en Freya von Moltke

In 1911 zag Freya als dochter van de Keulse bankier Carl Theodor Deichmann en zijn vrouw Ada, geboren Schnitzler, het levenslicht. De familie maakte deel uit van een artistieke en literaire groep, die in de zomer in een oud hotel aan the Grundisee in Styria bijeen kwamen. Het was tijdens die gelegenheden dat ze Helmuth James graaf von Moltke ontmoette, met wie ze twee jaar later in 1931 trouwde. Vanaf die tijd werd het familielandgoed van de von Moltkes – Kreisau in Silezië- haar vaste en geliefde verblijfplaats. Haar studie rechten, die ze in 1930 aan de Universiteit van Bonn en Breslau begonnen was, voltooide ze in 1935 in Berlijn. Ze werd echter geen praktiserend juriste, maar was volledig werkzaam op het landgoed van haar man. Een paar jaar later in 1937 werd haar eerste zoon geboren Helmuth Caspar en in 1941 zou de tweede zoon Konrad volgen. Het waren mooie jaren voor de familie en voor Freya in het bijzonder.

 

Maar het politieke klimaat in Duitsland veranderde snel, het Nationaalsocialisme begon aan een opmars en in 1939 moest Helmuth in dienst en hij kwam terecht bij de Abwehr. Von Moltke was niet gerust over de ontwikkelingen, die Duitsland doormaakte en al vrij snel besloot hij om samen met zijn goede vriend Peter Yorck von Wartenburg bijeenkomsten te organiseren van gelijkgestemden om te praten over de toekomst van Duitsland. Dat resulteerde in de verzetsgroep Kring Kreisau met circa twintigtal deelnemers. Vele Kreisau-vrouwen wisten waar hun mannen mee bezig waren, ze steunden hen en moedigden hen zelfs aan. Dat deed ook Freya von Moltke. Op zich voelde ze niet zo zeer haat tegen Hitler, Freya was immers geen vrouw die haatgevoelens kende, maar ze voelde wel afschuw voor het Nationaal Socialisme en ze begreep de gevaarlijke gevolgen, waartoe die politiek zou leiden. Helmuth stelde zijn vrouw zo veel mogelijk op de hoogte van zijn verzetswerkzaamheden, al was het veel te gevaarlijk om haar volledig in te lichten. Maar Freya was voor Helmuth zeker niet onbelangrijk. Hij stelde bijvoorbeeld haar mening over mensen erg op prijs, omdat haar eerste impressies bijna altijd juist waren. Dus nam hij onbekende mensen vaak mee naar huis, waarna hij zijn vrouw naar haar indruk vroeg. Door dit onderlinge vertrouwen werd hun band alleen maar sterker. Toch had Freya het gevoel dat ze niets kon betekenen. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de vrouwen van het Rode Orkest-Berlijn. Deze vrouwen zaten veel actiever in het verzet en het speet Freya dat ze nooit zo ver was gegaan als die vrouwen en beschouwde dat toch als een zwakte van zichzelf. Daar stond tegenover dat indien ze wel een actievere rol gespeeld had, ze wellicht de oorlog niet overleefd zou hebben en ze had toch haar twee kinderen om aan te denken.

Toch betekende een leven, waar het verzet een groot deel van uitmaakte, niet altijd een leven vol met spanningen. Freya en Helmuth James beleefden ook mooie momenten. Ze probeerden zich te gen die spanningen te wapenen door zich te gedragen alsof hen niets kon gebeuren, terwijl ze gelijkertijd uiterst voorzichtig waren. In 1944 gebeurde het onvermijdelijke en werd Helmuth gearresteerd als gevolg van een infiltrant in de Solf-kreis, de kring waarmee Helmuth ook contact had. Na zijn arrestatie viel de Kreisauer Kreis praktisch uiteen, want von Moltke was de spil van de groep geweest en nu haar man gearresteerd was, was Freya’s aandeel ook niet belangrijk meer. Freya had ook andere zorgen, ze moest aan haar kinderen denken en ze wilde haar man bezoeken, die gevangen zat. Daarvoor benaderde ze Walther Huppenkothen, aanklager bij de SS. Ze vertelde hem dat ze dringend haar man moest spreken, want zij was thans verantwoordelijk voor het landgoed Kreisau en ze was niet van plan om alle beslissingen alleen te nemen. Als ondersteuning voor haar verzoek had ze de boekhouding van het landgoed mee genomen. Het verzoek lukte en ze mocht haar man één keer per maand bezoeken.

Tijdens één van die ontmoetingen kwam het gesprek onvermijdelijk op de aanslag van 20 juli door Claus Graf von Stauffenberg. Freya von Moltke was niet op de hoogte geweest van die poging. Ze had pas de volgende dag uit de krant vernomen dat er een poging was geweest, die ook nog eens mislukt was. Helmuth vertelde haar dat hij die aanslag niet steunde. Hij was er van het begin af aan tegen geweest, omdat hij sterke twijfels had of de coup zou slagen. Natuurlijk besefte hij dat er meer moest gebeuren. Er waren daarom ook contacten geweest met de geallieerden en hij had gehoopt dat zij te hulp zouden schieten, want er kon niets goeds ontstaan uit een staat, die geboren wordt als gevolg van moord. Maar dat verlangde hulp bleef uit. Het Duitse verzet moest het zelf maar in eerste instantie oplossen, klonk het antwoord van de geallieerden. Voor Freya bracht de aanslag van de 20ste juli gemengde gevoelens teweeg. Immers, die mislukking voerde het spoor wel naar de Kreisauer Kreis en werd de betrokkenheid van de kring met de groep rondom Stauffenberg duidelijk. Vele leden van kring Kreisau werden doodgeschoten in 1944-1945. Gelukkig zag Freya kans om documenten en brieven van haar man te verbergen. Tegelijkertijd beschouwde Freya de aanslag als een sterk signaal naar het buitenland dat er wel degelijk Duitsers waren, die weerstand boden aan het Naziregime.

Freya op veranda in Kreisau

Freya von Moltke en haar zoons kwamen niet terecht in sippenhaft. Als mogelijke reden is hiervoor aan te wijzen dat haar man Helmuth James al in januari 1944 gearresteerd was. Er was toen nog helemaal geen sprake van een aanslag op de 20ste juli. Die link werd pas later gelegd. Maar dan nog kon er tijdens het proces voor het Volksgerichthof geen duidelijk bewijs gegeven worden voor de betrokkenheid van von Moltke bij de coup van de 20ste juli. Sippenhaft  gold alleen voor de familieleden van de daders, die een rechtstreeks aandeel gehad hadden in de couppleging.
Freya en haar kinderen bleven daarom in Kreisau tot oktober 1945. Toen werden ze gered door een Britse legerwagen, die gezonden was met Russische permissie en die bracht hen naar Berlijn. Zo doende kon ze de verborgen papieren Silezië uit smokkelen. Vanuit Berlijn ging ze met de kinderen naar Zwitserland en vandaar naar Zuid-Afrika. Het geboorteland van de grootouders van haar man. Daar werkte ze een aantal jaren met gehandicapten. In 1956 keerde ze terug naar Duitsland, omdat ze de Apartheid verafschuwde. In 1960 vertrok ze naar Vermont, Amerika om te zorgen voor Eugen Rosenstock- Huessy, die daar sociologie en epistemologie (Leer betreffende het wezen en de grenzen van de menselijke kennis) onderwees. Daar heeft zij verscheidene boeken over het verzet in de WOII geschreven. Zo bracht ze onder meer de brieven van haar man Helmuth uit. Op deze manier probeerde ze het verzet voor de latere generaties levend te houden. Ze ontving diverse prijzen voor haar werk.

 Het landgoed Kreisau kreeg na de val van het ijzeren gordijn ook een nieuwe bestemming. Het tegenwoordige Kreisau behoort tot Polen en heet Krzyzowa. In 2004 richtten de burgers van Duitsland samen met burgers uit andere landen een stichting op, die tot doel had om het erfgoed van de Kreisauer Kreis te bewaren. Dit nieuwe Kreisau moest aan heel Europa behoren, zo vond Freya, en de geestelijke nalatenschap van het verzet moet opnieuw geïnterpreteerd worden. Het voormalige landgoed is daarom tevens een ontmoetingscentrum geworden waar mensen van allerlei leeftijden uit Oost en West Europa samenkomen om elkaar beter te leren kennen en om te werken aan de Europese integratie. Tot op hoge leeftijd heeft zij zich ingezet voor een vreedzaam samenleven in Europa.

Freya von Moltke zag zichzelf niet echt als een weerstandsstrijder –verzet wilde ze het niet noemen- ze had diep respect voor de vrouwen, die wel zo ver durfde te gaan. Toch is haar aandeel zeker niet onbelangrijk geweest. Zo was haar steun voor haar man van onschatbare waarde. Het is de vraag of zij nog tijdens haar leven hiervan doordrongen was. Haar echte taak begon pas na de oorlog doordat ze aandacht voor het verzet tijdens de oorlog bleef vragen. Daarnaast mag haar actieve inzet voor het Europese gedachtegoed niet vergeten worden.
Freya von Moltke overleed op 1 januari 2010 op de leeftijd van 98 jaar.

Bronnen:

– Freya von Moltke-Stiftung, Berlin- www.fvms.de  -met extra dank voor de foto’s.

-Moltke, Freya von – Memories of Kreisau and the German Resistance – Nebraska Press, 2005

-Meding, Dorothea von – Courageous hearts, women and the anti-plot of 1944- Berghahn Books, 1997

www.gdw-berlin.de/